Ulema nüfus sayım modeli

Ölçüm
Orhan Çinici (2026)

Yayımlandığı çalışma

Çinici, Orhan. “Hadis Tarihi Araştırmalarında Yeni Bir Demografik Yaklaşım: Ulema Nüfus Sayım Modeli”. Hitit İlahiyat Dergisi 25/1 (June 1, 2026): 454-478. https://doi.org/10.14395/hid.1873098.

Yayının sayfası ↗

Biyografi kaynakları âlimleri çoğunlukla vefat yılıyla anar; vefat yılına göre yapılan sayım ise belli bir yılda kaç âlimin hayatta olduğunu göstermez. Ulema nüfus sayım modeli her âlimi doğumundan vefatına kadar hayatta sayar ve her on yılda bir sayım yapar: o yıla kadar doğmuş ve henüz vefat etmemiş olanlar o yılın ilim nüfusudur. Kaynaklarda doğum yılı âlimlerin ancak küçük bir kısmında geçtiği için (Mısırlı Muhaddisler veri setinde 1.413 âlimin 322'si) eksik doğum yılları vefat yılından doğrusal regresyonla tahmin edilir. Hayatta olanlar yaşlarına göre dört gruba ayrılır: 0–6, 7–29, 30–60 ve 60 üstü. Sayım veritabanından her an yeniden hesaplanır; veri seti h. 600'e kadar vefat edenleri kapsadığı için son on yılların sayıları eksik kalır.

§ 01 — Ölçüler

Veri seti: Mısırlı Muhaddisler (h. 300–600)
Âlim: 1413
Doğum yılı kaynakta: 322 (%22,8)
Eksik doğum: doğrusal regresyon (vefat → doğum)
R² (makalede bildirilen): 0,857
RMSE (makalede bildirilen, yıl): 6,7
Doğrulama: 5 katlı çapraz doğrulama
Sayım aralığı: 10 yıl
Yaş grupları: 0–6 · 7–29 · 30–60 · 60+
h. 450 sayımı: 135 âlim (23 · 46 · 26 · 40)

§ 02 — Sayım

Her on yılda hayatta olan âlimler

Sütunlar o yıl hayatta olan âlimleri yaş gruplarına göre gösterir; kesik çizgi aynı on yılda vefat edenlerdir. Vefat yılına dayalı sayım bir yılın ilim nüfusunu göstermez: h. 450–459 arasında 27 âlim vefat eder, h. 450 yılında ise 135 âlim hayattadır.

h. 300: 707 âlim hayatta (0–6 yaş 46 · 7–29 yaş 203 · 30–60 yaş 255 · 60 yaş üstü 203); bu on yılda vefat eden 103
h. 310: 659 âlim hayatta (0–6 yaş 50 · 7–29 yaş 177 · 30–60 yaş 258 · 60 yaş üstü 174); bu on yılda vefat eden 95
h. 320: 608 âlim hayatta (0–6 yaş 26 · 7–29 yaş 139 · 30–60 yaş 273 · 60 yaş üstü 170); bu on yılda vefat eden 84
h. 330: 548 âlim hayatta (0–6 yaş 17 · 7–29 yaş 106 · 30–60 yaş 261 · 60 yaş üstü 164); bu on yılda vefat eden 82
h. 340: 516 âlim hayatta (0–6 yaş 39 · 7–29 yaş 78 · 30–60 yaş 235 · 60 yaş üstü 164); bu on yılda vefat eden 91
h. 350: 463 âlim hayatta (0–6 yaş 23 · 7–29 yaş 88 · 30–60 yaş 169 · 60 yaş üstü 183); bu on yılda vefat eden 72
h. 360: 412 âlim hayatta (0–6 yaş 25 · 7–29 yaş 100 · 30–60 yaş 134 · 60 yaş üstü 153); bu on yılda vefat eden 93
h. 370: 373 âlim hayatta (0–6 yaş 38 · 7–29 yaş 86 · 30–60 yaş 126 · 60 yaş üstü 123); bu on yılda vefat eden 85
h. 380: 332 âlim hayatta (0–6 yaş 17 · 7–29 yaş 103 · 30–60 yaş 117 · 60 yaş üstü 95); bu on yılda vefat eden 61
h. 390: 293 âlim hayatta (0–6 yaş 10 · 7–29 yaş 91 · 30–60 yaş 129 · 60 yaş üstü 63); bu on yılda vefat eden 44
h. 400: 260 âlim hayatta (0–6 yaş 3 · 7–29 yaş 53 · 30–60 yaş 129 · 60 yaş üstü 75); bu on yılda vefat eden 28
h. 410: 242 âlim hayatta (0–6 yaş 5 · 7–29 yaş 31 · 30–60 yaş 123 · 60 yaş üstü 83); bu on yılda vefat eden 55
h. 420: 194 âlim hayatta (0–6 yaş 7 · 7–29 yaş 19 · 30–60 yaş 103 · 60 yaş üstü 65); bu on yılda vefat eden 35
h. 430: 172 âlim hayatta (0–6 yaş 8 · 7–29 yaş 21 · 30–60 yaş 58 · 60 yaş üstü 85); bu on yılda vefat eden 37
h. 440: 156 âlim hayatta (0–6 yaş 20 · 7–29 yaş 26 · 30–60 yaş 36 · 60 yaş üstü 74); bu on yılda vefat eden 58
h. 450: 135 âlim hayatta (0–6 yaş 23 · 7–29 yaş 46 · 30–60 yaş 26 · 60 yaş üstü 40); bu on yılda vefat eden 27
h. 460: 136 âlim hayatta (0–6 yaş 16 · 7–29 yaş 69 · 30–60 yaş 30 · 60 yaş üstü 21); bu on yılda vefat eden 20
h. 470: 154 âlim hayatta (0–6 yaş 24 · 7–29 yaş 72 · 30–60 yaş 47 · 60 yaş üstü 11); bu on yılda vefat eden 4
h. 480: 170 âlim hayatta (0–6 yaş 10 · 7–29 yaş 74 · 30–60 yaş 70 · 60 yaş üstü 16); bu on yılda vefat eden 8
h. 490: 191 âlim hayatta (0–6 yaş 16 · 7–29 yaş 68 · 30–60 yaş 86 · 60 yaş üstü 21); bu on yılda vefat eden 9
h. 500: 211 âlim hayatta (0–6 yaş 21 · 7–29 yaş 56 · 30–60 yaş 98 · 60 yaş üstü 36); bu on yılda vefat eden 4
h. 510: 239 âlim hayatta (0–6 yaş 22 · 7–29 yaş 67 · 30–60 yaş 89 · 60 yaş üstü 61); bu on yılda vefat eden 34
h. 520: 232 âlim hayatta (0–6 yaş 23 · 7–29 yaş 72 · 30–60 yaş 86 · 60 yaş üstü 51); bu on yılda vefat eden 43
h. 530: 217 âlim hayatta (0–6 yaş 16 · 7–29 yaş 79 · 30–60 yaş 78 · 60 yaş üstü 44); bu on yılda vefat eden 24
h. 540: 199 âlim hayatta (0–6 yaş 3 · 7–29 yaş 64 · 30–60 yaş 87 · 60 yaş üstü 45); bu on yılda vefat eden 29
h. 550: 177 âlim hayatta (0–6 yaş 5 · 7–29 yaş 34 · 30–60 yaş 96 · 60 yaş üstü 42); bu on yılda vefat eden 20
h. 560: 158 âlim hayatta (0–6 yaş 1 · 7–29 yaş 12 · 30–60 yaş 96 · 60 yaş üstü 49); bu on yılda vefat eden 30
h. 570: 135 âlim hayatta (0–6 yaş 1 · 7–29 yaş 9 · 30–60 yaş 70 · 60 yaş üstü 55); bu on yılda vefat eden 30
h. 580: 106 âlim hayatta (0–6 yaş 0 · 7–29 yaş 4 · 30–60 yaş 41 · 60 yaş üstü 61); bu on yılda vefat eden 42
h. 590: 63 âlim hayatta (0–6 yaş 0 · 7–29 yaş 1 · 30–60 yaş 13 · 60 yaş üstü 49); bu on yılda vefat eden 56

0–6 yaş 7–29 yaş 30–60 yaş 60 yaş üstü o on yılda vefat edenler

Veri seti h. 600'e kadar vefat edenleri kapsar. O yıldan sonra vefat edecek âlimler sayılmadığı için son on yılların sayıları eksik kalır; dönem şeritleri Mısır'daki hâkimiyetleri gösterir.

§ 03 — Sayım tablosu

Yıl	Hayatta	0–6	7–29	30–60	60+	Otorite ağırlıklı	Bu on yılda vefat
h. 300	707	46	203	255	203	507,25	103
h. 310	659	50	177	258	174	468,50	95
h. 320	608	26	139	273	170	450,75	84
h. 330	548	17	106	261	164	417,00	82
h. 340	516	39	78	235	164	389,00	91
h. 350	463	23	88	169	183	359,50	72
h. 360	412	25	100	134	153	309,75	93
h. 370	373	38	86	126	123	270,00	85
h. 380	332	17	103	117	95	238,50	61
h. 390	293	10	91	129	63	207,75	44
h. 400	260	3	53	129	75	199,00	28
h. 410	242	5	31	123	83	192,00	55
h. 420	194	7	19	103	65	153,50	35
h. 430	172	8	21	58	85	141,00	37
h. 440	156	20	26	36	74	119,00	58
h. 450	135	23	46	26	40	88,25	27
h. 460	136	16	69	30	21	82,00	20
h. 470	154	24	72	47	11	88,25	4
h. 480	170	10	74	70	16	108,00	8
h. 490	191	16	68	86	21	123,50	9
h. 500	211	21	56	98	36	142,75	4
h. 510	239	22	67	89	61	166,75	34
h. 520	232	23	72	86	51	157,25	43
h. 530	217	16	79	78	44	146,00	24
h. 540	199	3	64	87	45	143,00	29
h. 550	177	5	34	96	42	132,25	20
h. 560	158	1	12	96	49	127,25	30
h. 570	135	1	9	70	55	112,25	30
h. 580	106	0	4	41	61	93,75	42
h. 590	63	0	1	13	49	59,25	56
h. 600	0	0	0	0	0	0,00	10

Otorite ağırlıklı değer tez defterindeki katsayılarla hesaplanır: 0–6 yaş 0,25 · 7–29 yaş 0,5 · 30–60 yaş 0,75 · 60 yaş üstü 1. Son sütun aynı on yılda vefat eden âlimleri sayar; vefat yılına dayalı sayım budur.

§ 04 — Canlı hesap

Ölçü veritabanından yeniden üretilir

Sayım veritabanından her an yeniden hesaplanır; tez defterindeki 31 sayımın 31 tanesinde toplam ve dört yaş grubu birebir aynıdır.

Doğum yılı kaynakta geçen 322 âlimden kurulan regresyon: doğum = 1,0181 × vefat − 86,78. Editörün düzeltmeleri ve kayıt birleştirmeleri sayıma kendiliğinden yansır.

Atlasın “Hayatta” kipi ve âlim listesindeki “hayatta olduğu yıllar” süzgeci aynı yöntemi bütün bölgelere uygular: regresyon orada doğumu ve vefatı bilinen yayındaki 523 âlimden kurulur. Atlasta gör →